سرطان همچنان یکی از مهمترین چالشهای حوزه سلامت است؛ با این حال پیشرفتهای سالهای اخیر در تشخیص، درمانهای هدفمند، ایمونوتراپی و انتخاب درمان متناسب با ویژگیهای هر بیمار، چشمانداز درمان بسیاری از بدخیمیها را تغییر داده است. دکتر نافه نوربخش، فوقتخصص خون و سرطان بالغین و پیوند سلولهای بنیادی مغز استخوان، در گفتوگویی تخصصی درباره اهمیت تشخیص بهموقع سرطان، انتخاب صحیح مسیر درمان و ضرورت پیگیری مستمر بیماران توضیح میدهد.
دکتر نافه نوربخش با شماره نظام پزشکی ۱۴۳۵۳۷، دارای بورد تخصصی بیماریهای داخلی از دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و فلوشیپ و بورد فوقتخصصی خون و سرطان بزرگسالان از دانشگاه علوم پزشکی تهران است. حوزه فعالیت وی شامل تشخیص و درمان بیماریهای خونی، سرطانهای مختلف، بیماریهای مغز استخوان و همچنین مشاوره و درمان در حوزه پیوند سلولهای بنیادی خونساز است.
به همین منظور ما در رسانه انتصاب آنلاین مصاحبه ای را با خانم دکتر نافه نوربخش در رابطه با سرطان و تشخیص و درمان زود هنگام در این بیماری ترتیب داده ایم.
امروزه وقتی درباره سرطان صحبت میکنیم، تا چه اندازه میتوان به درمان امیدوار بود؟
دکتر نوربخش: نگاه پزشکی به سرطان در سالهای اخیر تغییرات قابل توجهی داشته است. سرطان یک بیماری واحد نیست و حتی دو بیمار مبتلا به یک نوع سرطان ممکن است از نظر ویژگیهای بیماری، مرحله تشخیص، شرایط جسمی و پاسخ به درمان با یکدیگر تفاوت داشته باشند.
به همین دلیل نمیتوان درباره همه سرطانها یک حکم کلی صادر کرد. در برخی بدخیمیها، بهخصوص در صورت تشخیص در مراحل اولیه، امکان درمان موفق وجود دارد و در برخی دیگر نیز با استفاده از روشهای درمانی جدید میتوان بیماری را برای مدت قابل توجهی کنترل کرد. نکته مهم این است که بیمار در زمان مناسب ارزیابی شود و تصمیم درمانی بر اساس شواهد علمی و شرایط اختصاصی او گرفته شود.
تشخیص زودهنگام سرطان تا چه اندازه در نتیجه درمان مؤثر است؟
تشخیص بهموقع در بسیاری از سرطانها میتواند نقش بسیار مهمی داشته باشد. در برخی بدخیمیها هرچه بیماری در مراحل اولیهتری شناسایی شود، گزینههای درمانی بیشتر و احتمال کنترل موفق بیماری نیز بالاتر خواهد بود.
البته این موضوع نباید موجب اضطراب غیرضروری افراد شود. هر علامتی به معنای سرطان نیست، اما علائم پایدار یا غیرمعمول باید جدی گرفته شوند. همچنین غربالگری سرطان باید بر اساس سن، جنسیت، سابقه خانوادگی و عوامل خطر هر فرد و مطابق توصیههای علمی انجام شود.
چه علائمی را نباید برای مدت طولانی نادیده گرفت؟
کاهش وزن غیرقابل توضیح، خستگی غیرمعمول و مداوم، خونریزیهای غیرطبیعی، وجود توده جدید، تغییر پایدار در عادات گوارشی، سرفه یا گرفتگی صدای طولانیمدت و برخی تغییرات پوستی از جمله علائمی هستند که بسته به شرایط فرد ممکن است نیازمند بررسی پزشکی باشند.
تأکید میکنم وجود این نشانهها الزاماً به معنای ابتلا به سرطان نیست. بسیاری از بیماریهای خوشخیم نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند. وظیفه پزشک این است که با شرح حال، معاینه و در صورت لزوم آزمایشها و بررسیهای تکمیلی، علت را مشخص کند.
آیا سابقه خانوادگی سرطان به این معناست که سایر اعضای خانواده نیز حتماً به سرطان مبتلا میشوند؟
خیر. سابقه خانوادگی بهتنهایی به معنای ابتلای قطعی فرد نیست. بخشی از سرطانها میتوانند زمینه ارثی داشته باشند، اما عوامل متعددی در ایجاد سرطان نقش دارند.
در خانوادههایی که موارد متعدد یک سرطان یا سرطانهای خاص، بهویژه در سنین پایینتر دیده شده است، بررسی دقیق سابقه خانوادگی اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی ممکن است مشاوره تخصصی و در موارد منتخب، ارزیابی ژنتیکی پیشنهاد شود. هدف این بررسیها تعیین بهتر میزان خطر و انتخاب برنامه مناسب پیشگیری یا غربالگری است.
درمان سرطان امروز بر چه اساسی انتخاب میشود؟
انتخاب درمان یک تصمیم چندبعدی است. نوع سرطان، مرحله بیماری، مشخصات پاتولوژی، برخی ویژگیهای مولکولی و زیستی تومور، سن، وضعیت عمومی بیمار، بیماریهای زمینهای و درمانهای قبلی همگی میتوانند در تصمیمگیری نقش داشته باشند.
شیمیدرمانی همچنان یکی از ابزارهای مهم درمان سرطان است، اما تنها روش درمانی موجود نیست. بسته به نوع بیماری ممکن است از جراحی، پرتودرمانی، درمانهای هدفمند، هورموندرمانی، ایمونوتراپی، پیوند سلولهای بنیادی یا ترکیبی از این روشها استفاده شود.
اصل مهم این است که درمان بر اساس تشخیص دقیق و راهنماهای علمی معتبر و متناسب با شرایط هر بیمار طراحی شود.
ایمونوتراپی که در سالهای اخیر زیاد درباره آن صحبت میشود، چه جایگاهی در درمان سرطان دارد؟
ایمونوتراپی یکی از حوزههای مهم و رو به توسعه در درمان برخی سرطانهاست و هدف آن، بهطور کلی، کمک به سیستم ایمنی برای شناسایی یا مقابله مؤثرتر با سلولهای سرطانی است.
اما باید توجه داشت که ایمونوتراپی برای تمام سرطانها و تمام بیماران مناسب نیست. انتخاب بیمار مناسب اهمیت زیادی دارد و گاهی بررسی شاخصهای خاصی در نمونه تومور یا آزمایشهای تکمیلی میتواند در تصمیمگیری مؤثر باشد.
همچنین تصور اینکه این داروها چون شیمیدرمانی کلاسیک نیستند، فاقد عارضهاند، صحیح نیست. ایمونوتراپی میتواند عوارض خاص خود را ایجاد کند و به همین دلیل باید تحت نظر پزشک و همراه با پایش مناسب انجام شود.
چرا بررسی پاتولوژی در بیماران مبتلا به سرطان تا این اندازه اهمیت دارد؟
پاتولوژی یکی از پایههای اصلی تشخیص سرطان است. در بسیاری از موارد، تصمیم درمانی بدون تشخیص پاتولوژیک دقیق امکانپذیر نیست.
گزارش پاتولوژی اطلاعاتی درباره نوع تومور و ویژگیهای آن در اختیار تیم درمان قرار میدهد و در بعضی سرطانها بررسیهای تکمیلی مولکولی یا ایمونوهیستوشیمی نیز میتواند برای انتخاب درمان مورد نیاز باشد. به همین دلیل تفسیر صحیح گزارش پاتولوژی در کنار سایر اطلاعات بالینی و تصویربرداری اهمیت زیادی دارد.
در حوزه بیماریهای خون و سرطانهای خونی، چه بیماریهایی بیشتر نیازمند مراجعه به فوقتخصص هماتولوژی هستند؟
طیف این بیماریها بسیار گسترده است؛ از انواع کمخونیهای ارثی و اکتسابی و اختلالات سلولهای خونی گرفته تا بیماریهای مغز استخوان و بدخیمیهای خونی.
برخی تغییرات در آزمایش خون ممکن است موقت و کماهمیت باشند و برخی دیگر نیازمند بررسی دقیقتر باشند. بنابراین مشاهده یک عدد غیرطبیعی در آزمایش خون بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست و نتیجه باید در کنار علائم بیمار، سابقه پزشکی و سایر یافتهها تفسیر شود.
پیوند سلولهای بنیادی خونساز چه زمانی مورد استفاده قرار میگیرد؟
پیوند سلولهای بنیادی یکی از روشهای تخصصی درمان است که در برخی بیماریهای خونی بدخیم و غیر بدخیم میتواند مورد استفاده قرار گیرد. اینکه یک بیمار کاندید مناسب پیوند باشد یا خیر، به نوع بیماری، وضعیت و مرحله آن، پاسخ به درمانهای قبلی، شرایط عمومی بیمار و عوامل متعدد دیگری بستگی دارد.
پیوند یک فرایند تخصصی است و تصمیمگیری درباره آن نیازمند ارزیابی جامع بیمار و برنامهریزی دقیق توسط تیم درمانی مجرب است.
یکی از نگرانیهای بیماران، عوارض شیمیدرمانی است. این عوارض تا چه اندازه قابل مدیریت هستند؟
نوع و شدت عوارض به داروی مورد استفاده، دوز و برنامه درمان، بیماری زمینهای و شرایط فردی بیمار بستگی دارد. تهوع، ضعف، تغییرات سلولهای خونی، افزایش احتمال برخی عفونتها یا عوارض اختصاصی بعضی داروها ممکن است ایجاد شود، اما بسیاری از این موارد با پیشگیری، پایش و درمان حمایتی مناسب قابل مدیریت هستند.
یکی از نکات مهم این است که بیمار عارضه جدید یا غیرمعمول را بهموقع با تیم درمان مطرح کند و خودسرانه دارویی را قطع، شروع یا جایگزین نکند.
درباره مصرف خودسرانه داروهای جدید و گرانقیمت سرطان چه توصیهای دارید؟
یکی از مسائل مهم همین موضوع است. جدیدتر یا گرانتر بودن یک دارو الزاماً به معنای مناسبتر بودن آن برای همه بیماران نیست.
داروهای پیشرفته، درمانهای هدفمند و داروهای مرتبط با سیستم ایمنی ممکن است در گروه مشخصی از بیماران بسیار مؤثر باشند، اما انتخاب آنها باید بر اساس تشخیص، ویژگیهای بیماری و شواهد علمی انجام شود. بعضی از این درمانها نیز میتوانند عوارض جدی داشته باشند.
به همین دلیل تجویز چنین داروهایی بدون بررسی کامل پرونده پزشکی، پاتولوژی، آزمایشها، تصویربرداریها و شرایط بیمار رویکرد مناسبی نیست.
سبک زندگی چه نقشی در پیشگیری از سرطان دارد؟
همه سرطانها قابل پیشگیری نیستند، اما کاهش برخی عوامل خطر میتواند در کاهش احتمال ابتلا به تعدادی از سرطانها مؤثر باشد. پرهیز از مصرف دخانیات، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی، تغذیه متعادل، محافظت در برابر مواجهه بیش از حد با نور خورشید و انجام غربالگریهای توصیهشده از اقدامات مهم هستند.
در کنار این موارد، آگاهی از سابقه خانوادگی نیز اهمیت دارد؛ زیرا در بعضی افراد ممکن است برنامه غربالگری متفاوتی نسبت به جمعیت عمومی مورد نیاز باشد.
مهمترین توصیه شما به فردی که بهتازگی با تشخیص سرطان مواجه شده چیست؟
شنیدن تشخیص سرطان طبیعتاً میتواند برای بیمار و خانواده او دشوار باشد، اما تصمیمهای مهم درمانی بهتر است بر پایه اطلاعات دقیق گرفته شوند.
اولین گام، مشخص شدن تشخیص دقیق، نوع و مرحله بیماری است. پس از آن باید گزینههای درمانی، اهداف درمان، فواید مورد انتظار و عوارض احتمالی برای بیمار توضیح داده شود. بیمار باید بداند چرا یک درمان برای او انتخاب شده و برنامه پیگیری چیست.
درمان سرطان معمولاً یک مسیر است، نه یک تصمیم در یک روز. ارتباط مستمر میان بیمار و تیم درمان و پایش پاسخ به درمان بخش مهمی از این مسیر محسوب میشود.
درباره دکتر نافه نوربخش
دکتر نافه نوربخش، فوقتخصص خون و سرطان بالغین و پیوند سلولهای بنیادی مغز استخوان، دارای بورد تخصصی بیماریهای داخلی از دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران و فلوشیپ و بورد فوقتخصصی خون و سرطان بزرگسالان از دانشگاه علوم پزشکی تهران است.
حوزه فعالیت تخصصی وی شامل تشخیص و درمان بیماریهای خونی و مغز استخوان، سرطانهای خون و انواع بدخیمیهای جامد از جمله سرطان پستان، ریه، معده، کولون، مثانه، رحم، تخمدان و پوست، مشاوره در زمینه پیشگیری و غربالگری سرطان، بررسی سرطانهای ارثی، تفسیر آزمایشها و گزارشهای پاتولوژی و برنامهریزی و پایش درمانهای شیمیدرمانی و ایمونوتراپی است. وی همچنین در انجمنهای علمی حوزه هماتولوژی، انکولوژی و پیوند سلولهای بنیادی خونساز عضویت داشته و سابقه فعالیت علمی و حضور در برنامههای تخصصی مرتبط با سرطان را در کارنامه خود دارد.
